By કેન્દ્ર સરકારે આગામી ભારતની વસ્તી ગણતરી (જનગણના 2027) માટે ઔપચારિક સમયપત્રક જાહેર કર્યું છે. ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા જારી કરાયેલા એક જાહેરનામા અનુસાર, અભિયાનનો પ્રથમ તબક્કો 1 એપ્રિલ, 2026 થી શરૂ થશે અને 30 સપ્ટેમ્બર, 2026 સુધી ચાલુ રહેશે. આ કાર્ય ભારતના તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ત્રીસ દિવસના સમયગાળામાં પૂર્ણ કરવામાં આવશે. આ દેશની પ્રથમ વસ્તી ગણતરી હશે જ્યાં કાગળને બદલે ડિજિટલ માધ્યમોનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
બીજા તબક્કામાં વસ્તી ગણતરીનો સમાવેશ થશે. આમાં વ્યક્તિઓની ગણતરીનો સમાવેશ થશે. બીજો તબક્કો ફેબ્રુઆરી 2027 માં હાથ ધરવામાં આવશે. જોકે, દૂરના અને બરફથી ઢંકાયેલા વિસ્તારો (લદ્દાખ, જમ્મુ અને કાશ્મીર, હિમાચલ પ્રદેશ અને ઉત્તરાખંડ) માં, આ પ્રક્રિયા સપ્ટેમ્બર 2026 માં પૂર્ણ થશે. ગૃહ મંત્રાલયની સૂચનામાં આગળ જણાવાયું છે કે, “સ્વ-ગણતરીનો વિકલ્પ પણ હશે, જે ત્રીસ દિવસના ઘરે ઘરે જઈને ઘર યાદી બનાવવાની કામગીરી શરૂ થાય તે પહેલાં તરત જ પંદર દિવસની અંદર કરવામાં આવશે.”
વસ્તી ગણતરીમાં ઘરયાદીકરણ એ એક મહત્વપૂર્ણ પ્રારંભિક પગલું છે, જેમાં દરેક મકાન અને ઘરની ઓળખ અને ગણતરી કરવામાં આવે છે. તે રહેવાની જગ્યાના પ્રકાર, વપરાયેલી સામગ્રી, રસોડા જેવી સુવિધાઓ, સંદેશાવ્યવહાર પદ્ધતિઓ, પરિવહન અને સંપત્તિ (ટીવી, ઇન્ટરનેટ) પર મૂળભૂત ડેટા એકત્રિત કરે છે.
2011 માં થયેલી વસ્તી ગણતરીમાં, 58% ઘરોમાં તેમના પરિસરમાં નહાવાની સુવિધાઓ હોવાનું જણાવાયું હતું, જ્યારે લગભગ અડધા ઘરોમાં ડ્રેનેજ કનેક્ટિવિટી હતી, જેમાં બે તૃતીયાંશ ખુલ્લા ડ્રેનેજ હતા અને એક તૃતીયાંશ ઘરોમાં બંધ ડ્રેનેજ હતા. 61% ઘરોમાં રસોડાની સુવિધાઓ હતી, જેમાં ૫૫% ઘરોમાં તે અંદર અને 6% બહાર હતી. બે તૃતીયાંશ ઘરોમાં લાકડા/પાકના અવશેષો, ગાયના છાણના ખોળ અથવા કોલસાનો ઉપયોગ થતો હતો, જ્યારે 3% ઘરોમાં કેરોસીનનો ઉપયોગ થતો હતો.
સંદેશાવ્યવહાર પદ્ધતિઓની દ્રષ્ટિએ, ટેલિવિઝનનો ઉપયોગ 16% વધ્યો, અને રેડિયોનો ઉપયોગ પણ એટલો જ ઘટ્યો. 10 માંથી 1 કરતા ઓછા ઘરોમાં કમ્પ્યુટર અથવા લેપટોપ હતું, અને ફક્ત 3% ઘરોમાં ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ હતો. શહેરી વિસ્તારોમાં ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ 8% હતો, જ્યારે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં તે 1% કરતા ઓછો હતો. 63% ઘરોમાં ટેલિફોન અથવા મોબાઇલનો ઉપયોગ હતો.
ડિસેમ્બર 2025 માં, કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે 2027 ની ભારતની વસ્તી ગણતરી માટે ₹11,718.24 કરોડની ફાળવણીને મંજૂરી આપી હતી. આ જાહેરાત કેન્દ્રીય કેબિનેટ મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે કરી હતી. 2027 ની વસ્તી ગણતરી ભારતની પ્રથમ ડિજિટલ રીતે કરવામાં આવનારી વસ્તી ગણતરી હશે. સરકારે અગાઉ જણાવ્યું હતું કે ડેટા સંગ્રહ Android અને iOS બંને પ્લેટફોર્મ પર ઉપલબ્ધ મોબાઇલ એપ્લિકેશન દ્વારા કરવામાં આવશે.
