By વ્યક્તિ, સમાજ અને રાષ્ટ્રના નિર્માણનું લક્ષ્ય રાખનાર રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘે આજે તેની સ્થાપનાના 100 વર્ષ પૂર્ણ કર્યા છે. વિશ્વના સૌથી મોટા અને અનોખા સંગઠનની આ યાત્રા ત્યાગ, તપસ્યા, નિઃસ્વાર્થ સેવા અને શિસ્તનું પ્રતીક છે. રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની આ યાત્રા અનેક પડકારો અને પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરીને સેવા, સમર્પણ અને સંકલ્પના માર્ગ પર આગળ વધી છે. આ પ્રથમ સરસંઘચાલક, આદરણીય ડૉ. કેશવ બલિરામ હેડગેવારનો સંકલ્પ અને દરેક સ્વયંસેવકના સમર્પણનો જ અર્થ છે કે આજે સંઘનો ધ્વજ સમગ્ર વિશ્વમાં ઊંચો લહેરાતો રહે છે.
રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની સ્થાપના અસાધારણ પરિસ્થિતિઓમાં થઈ હતી. બ્રિટિશ શાસનથી ભારત અને તેની ઓળખ માટેનો ખતરો ભારત વિરોધી શક્તિઓ તેના સંપૂર્ણ પરિવર્તનનું સક્રિય કાવતરું ઘડી રહી હતી તેના કરતાં પણ વધુ હતો. આ વાત મલબાર, ચિત્તાગોંગ, કરાચી અને ઢાકામાં થયેલી હિંસામાં જોઈ શકાય છે. હિન્દુઓના સામૂહિક હત્યાકાંડ અને મહિલાઓના અપહરણ પર દેશ મૌન રહ્યો. એક તરફ, સમાજ, સંસ્કૃતિ અને રાષ્ટ્ર પર દમનનું દુષ્ટ ચક્ર ચાલુ હતું, જ્યારે બીજી તરફ, ભારતીય સમાજ અસંખ્ય આંતરિક વિરોધાભાસોમાં ફસાયેલો હતો. જ્યારે સામાજિક વિભાજન અને અસ્પૃશ્યતા જેવું જાહેર વર્તન પ્રચલિત હતું, ત્યારે ભારતીય સમાજમાં આત્મસન્માન ખોવાઈ રહ્યું હતું. ગુલામીની સાંકળોને પોતાના ભાગ્ય તરીકે સ્વીકારવાનો વિચાર પણ મજબૂત થઈ રહ્યો હતો.
આ બધી ઘટનાઓએ બાળપણથી જ રાષ્ટ્રીય અને સાંસ્કૃતિક ગૌરવ માટે સમર્પિત, અસાધારણ પ્રતિભા ધરાવતા ડૉક્ટર જીના મનને હચમચાવી નાખ્યું. ડૉ. હેડગેવાર જી સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં એક અગ્રણી વ્યક્તિ હતા. અસહકાર ચળવળ દરમિયાન તેઓ જેલમાં પણ ગયા હતા. ભારતને ગુલામીમાંથી મુક્ત કરવાના સંઘર્ષમાં ભાગ લેવાની સાથે, તેમણે ભારતમાં સાંસ્કૃતિક અને રાષ્ટ્રીય જાગૃતિ અભિયાન શરૂ કરવાનો પણ સંકલ્પ કર્યો. તેમને ખ્યાલ આવ્યો કે જ્યાં સુધી દરેક ભારતીયના હૃદયમાં આત્મભાવના જાગૃત ન થાય ત્યાં સુધી ભારત ક્યારેય તેનું ગૌરવ પાછું મેળવી શકશે નહીં. ડૉક્ટર જીએ તે સમયના સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો પ્રત્યે સમર્પિત પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિઓ સાથે ચર્ચા કરી અને સંઘની સ્થાપના માટે વિજયાદશમીની તારીખ પસંદ કરી.
