By ૧૯૪૨ માં મહાત્મા ગાંધીના નેતૃત્વ હેઠળ શરૂ થયેલ ભારત છોડો આંદોલન ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં એક ઐતિહાસિક સીમાચિહ્નરૂપ હતું. આ આંદોલને બ્રિટિશ શાસન સામે બળવોની લહેર જ નહીં, પણ ‘સમાંતર સરકારો’ બનાવીને ભારતીય લોકોએ બતાવ્યું કે તેઓ માત્ર વિરોધ જ કરી શકતા નથી, પરંતુ તેમની પાસે પોતાનું શાસન કરવાની હિંમત અને ક્ષમતા પણ છે. આ સમાંતર સરકારો દર્શાવે છે કે ભારતીય લોકોએ સ્વતંત્રતા યુદ્ધ કેટલા ઉત્સાહ અને જુસ્સાથી લડ્યું. આવો, આજે આપણે તમને ૧૯૪૨ માં રચાયેલી ૩ મુખ્ય સમાંતર સરકારો, બલિયા, તામલુક અને સતારા વિશે જણાવીએ.
૧૯૪૨માં જ્યારે મહાત્મા ગાંધીએ ‘ ભારત છોડો’નો નારો આપ્યો ત્યારે બલિયાના લોકોએ તેને પૂરા દિલથી સ્વીકારી લીધો. લોકોએ બ્રિટિશ શાસન સામે બળવો કર્યો અને સ્થાનિક અધિકારીઓને હાંકી કાઢ્યા. પ્રખ્યાત સ્વાતંત્ર્ય સેનાની ચિત્તુ પાંડેએ બલિયામાં ‘રાષ્ટ્રીય સરકાર’ની સ્થાપના કરી, જેને લોકો ‘બલિયા રિયાસત’ કહેતા. આ સમય દરમિયાન, કેદીઓને જેલમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા, અને બ્રિટિશ કલેક્ટર અને અન્ય અધિકારીઓ ભાગી ગયા. કેટલાક દિવસો સુધી, બલિયામાં સંપૂર્ણ સ્વરાજ (સ્વરાજ્ય) પ્રવર્તતું રહ્યું.
પરંતુ બ્રિટિશ સેનાએ ટૂંક સમયમાં જ ભારે દમન શરૂ કર્યું, બલિયા પર ફરીથી કબજો કર્યો અને ચિત્તુ પાંડેની ધરપકડ કરી. બલિયાની આ ઘટના દર્શાવે છે કે ભારતીય લોકો ફક્ત સૂત્રોચ્ચાર કરવા કે પ્રદર્શન કરવા પૂરતા મર્યાદિત નહોતા. તેઓ શાસનની બાગડોર પોતાના હાથમાં લેવા તૈયાર હતા. આ નાનો પ્રયાસ સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં એક મોટું પ્રતીક બની ગયો.
તમલુક રાષ્ટ્રીય સરકાર” (તમ્લલિપ્ત રાષ્ટ્રીય સરકાર) ની સ્થાપના ૧૭ ઓગસ્ટ ૧૯૪૨ થી ૧૯૪૪ દરમિયાન મિદનાપુર જિલ્લાના તામલુકમાં સત્યેન બોઝ, અતુલ્ય ઘોષ, સુશીલ ધારા અને અર્જુન ઘોષના નેતૃત્વ હેઠળ કરવામાં આવી હતી. આ સરકારે બ્રિટિશ શાસનને સંપૂર્ણપણે નકારીને સંગઠિત અને વ્યવસ્થિત સ્વ-શાસનનું ઉદાહરણ સ્થાપિત કર્યું. તેમણે બ્રિટિશ પોલીસને પોતાની સંરક્ષણ પ્રણાલી (સ્વયંસેવક દળ) થી બદલી, આરોગ્ય અને શિક્ષણ જેવી મૂળભૂત સેવાઓ શરૂ કરી, અને પોતાની ન્યાયતંત્રની સ્થાપના કરી જ્યાં સ્થાનિક લોકો પરસ્પર વિવાદોનું નિરાકરણ લાવતા.
