છત્તીસગઢ વિધાનસભામાં બળજબરીથી ધર્મ પરિવર્તન વિરુદ્ધ બિલ રજૂ; સામૂહિક ધર્મ પરિવર્તન માટે આજીવન કેદની જોગવાઈ

(જી.એન.એસ) તા. ૧૯

રાયપુર,

છત્તીસગઢ સરકારે ગુરુવારે વિધાનસભામાં બળજબરી, પ્રલોભન, છેતરપિંડી અથવા ખોટી રજૂઆત દ્વારા કરવામાં આવતા ધાર્મિક પરિવર્તનોને રોકવા માટે એક બિલ રજૂ કર્યું, જેમાં “સામૂહિક ધર્માંતરણ” ના કિસ્સાઓમાં આજીવન કેદ સહિત કડક જોગવાઈઓ છે.

ગૃહ વિભાગ ધરાવતા નાયબ મુખ્યમંત્રી વિજય શર્મા દ્વારા ગૃહમાં રજૂ કરાયેલ છત્તીસગઢ ધર્મ સ્વતંત્ર વિધેયક 2026 માં સગીરો, મહિલાઓ, માનસિક વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓ અથવા અનુસૂચિત જાતિ, અનુસૂચિત જનજાતિ અથવા અન્ય પછાત વર્ગના સભ્યો પીડિત હોય તેવા કેસોમાં 20 વર્ષ સુધીની કેદની જોગવાઈ પણ છે.

બધા ગુનાઓ દખલપાત્ર અને બિન-જામીનપાત્ર રહેશે. જોકે, બિલમાં જણાવાયું છે કે કોઈના પૂર્વજોના ધર્મમાં પુનર્જીવનને કાયદા હેઠળ ધર્માંતરણ ગણવામાં આવશે નહીં.

આ બિલ 2000 માં મધ્યપ્રદેશમાંથી અપનાવવામાં આવેલા છત્તીસગઢ ધર્મ સ્વતંત્ર અધિનિયમ 1968 ને બદલવાનો પ્રયાસ કરે છે, જે ફક્ત ધાર્મિક પરિવર્તન પછી જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટને જાણ કરવાની જોગવાઈ કરે છે.

છત્તીસગઢના ભૌગોલિક સ્થાન, સામાજિક-આર્થિક પરિસ્થિતિઓ અને સમય જતાં, સમાજમાં ટેકનોલોજી અને સંદેશાવ્યવહારમાં થયેલી પ્રગતિને ધ્યાનમાં રાખીને, હાલના ધર્મ સ્વતંત્રતા કાયદાની જોગવાઈઓ અપૂરતી બની ગઈ છે, એમ તેમાં જણાવાયું છે.

નવા બિલનો ઉદ્દેશ્ય બળજબરી, બળજબરી, અયોગ્ય પ્રભાવ, લાલચ, ખોટી રજૂઆત, કપટપૂર્ણ માધ્યમો અથવા લગ્ન, જેમાં સોશિયલ મીડિયા અને ઇલેક્ટ્રોનિક સંદેશાવ્યવહાર જેવા ડિજિટલ પ્લેટફોર્મનો સમાવેશ થાય છે, દ્વારા કરવામાં આવતા ધાર્મિક પરિવર્તન પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો છે.

તે “લાલચ” ને નાણાકીય લાભો, ભેટો, રોજગાર, મફત શિક્ષણ અથવા તબીબી સુવિધાઓ, સારી જીવનશૈલીના વચનો અથવા લગ્ન તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે, જ્યારે “બળજબરી” માં માનસિક દબાણ, શારીરિક બળ અથવા ધમકીઓ, જેમાં સામાજિક બહિષ્કારનો સમાવેશ થાય છે.

“સામૂહિક ધર્માંતરણ” ને એક જ ઘટનામાં બે કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓના ધર્માંતરણ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યું છે.

તે કોઈપણ વ્યક્તિને શારીરિક કે ડિજિટલ રીતે ગેરકાયદેસર રીતે બીજા વ્યક્તિનું ધર્માંતરણ કરવા માટે પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે પ્રોત્સાહન આપવા અથવા કાવતરું કરવા પર પણ પ્રતિબંધ મૂકે છે, અને ધર્માંતરણના હેતુથી વ્યક્તિના જીવન અથવા સંપત્તિને જોખમમાં મૂકે છે અથવા આવા હેતુઓ માટે સગીરો અથવા મહિલાઓની તસ્કરીનો સમાવેશ થાય છે તેવી ક્રિયાઓને પ્રતિબંધિત કરે છે.

પ્રસ્તાવિત કાયદામાં ધર્મ પરિવર્તન કરવા માંગતા વ્યક્તિઓએ સક્ષમ અધિકારીને એક ઘોષણાપત્ર સબમિટ કરવાનું ફરજિયાત છે, અને ધર્મ પરિવર્તન કરાવતા ધાર્મિક કાર્યકરોએ પણ અગાઉથી જાણ કરવી પડશે. બિલ મુજબ, ‘સક્ષમ અધિકારી’ નો અર્થ જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ અથવા વધારાના ડીએમના હોદ્દાથી નીચે ન હોય તેવા કોઈપણ ખાસ અધિકૃત અધિકારી થાય છે.

નિર્ધારિત ફોર્મેટમાં સંપૂર્ણ ફોર્મ પ્રાપ્ત થયાના 7 દિવસની અંદર, સક્ષમ અધિકારી આ કાયદા હેઠળ જાળવવામાં આવેલી તેની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર પ્રસ્તાવિત ધાર્મિક પરિવર્તનની વિગતો પ્રકાશિત કરશે. તે તહસીલદાર, ગ્રામ પંચાયત અને સ્થાનિક પોલીસ સ્ટેશનની કચેરીઓમાં પ્રસ્તાવિત ધર્મ પરિવર્તન અંગેની સૂચના પ્રદર્શિત કરશે. નોટિસમાં અરજદારનું નામ, તેમનો વર્તમાન ધર્મ અથવા શ્રદ્ધા અને પ્રસ્તાવિત ધર્મ હશે.

કાયદા હેઠળ જારી કરાયેલા ધર્મ પરિવર્તન પ્રમાણપત્રો નાગરિકતા અથવા ઓળખના પુરાવા તરીકે સેવા આપશે નહીં, અને જો મંજૂરીના 90 દિવસની અંદર ધર્મ પરિવર્તન કરવામાં ન આવે તો અરજીઓ રદ થઈ જશે.

બિલ વધુમાં જોગવાઈ કરે છે કે ફક્ત લગ્નના હેતુ માટે ધર્મ પરિવર્તન, અથવા ધર્મ પરિવર્તન માટે કરવામાં આવેલા લગ્ન, અમાન્ય ગણવામાં આવશે સિવાય કે યોગ્ય કાનૂની પ્રક્રિયાઓનું પાલન કરવામાં આવે, અને ફક્ત લગ્ન જ ધાર્મિક પરિવર્તન માટે પૂરતા માનવામાં આવશે નહીં.

તે અધિકારીઓને ધર્માંતરણની સત્યતા ચકાસવા, ફરિયાદોની તપાસ કરવા અને રેકોર્ડ સમન્સ કરવાની સત્તા આપે છે, અને કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે થતી પ્રવૃત્તિઓ માટે વિદેશી અથવા સ્થાનિક ભંડોળની સ્વીકૃતિને પણ પ્રતિબંધિત કરે છે. તે રાજ્યને ઉલ્લંઘન કરનારાઓ પાસેથી નાણાકીય અથવા માળખાકીય સહાય પાછી ખેંચવાની મંજૂરી આપે છે.

કડક દંડની જોગવાઈઓ પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવી છે, જેમાં સાત વર્ષથી ઓછી નહીં કેદ, 10 વર્ષ સુધી વધારી શકાય તેવી કેદ અને ઉલ્લંઘન માટે ઓછામાં ઓછા ₹5 લાખનો દંડ, સગીરો, મહિલાઓ, માનસિક રીતે વિકલાંગ અથવા અનુસૂચિત જાતિ, અનુસૂચિત જનજાતિ અથવા અન્ય પછાત વર્ગના સભ્યો સાથે સંકળાયેલા કેસોમાં 10-20 વર્ષની જેલ અને ₹10 લાખથી ઓછી નહીં દંડની કડક સજાનો સમાવેશ થાય છે, એમ તેમાં જણાવાયું છે.

કોર્ટ, ચુકાદામાં નોંધાયેલા કોઈપણ પર્યાપ્ત અથવા ખાસ કારણોસર, કેદની મુદત ઘટાડી શકે છે, એમ તેમાં જણાવાયું છે.

સામૂહિક ધર્માંતરણ માટે 10 વર્ષથી ઓછી નહીં કેદ, આજીવન કેદ અને ₹25 લાખ કે તેથી વધુ દંડ થઈ શકે છે, જ્યારે વારંવાર ગુનેગારોને આજીવન કેદની સજા થઈ શકે છે.

તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે જો કોઈ સરકારી કર્મચારી દ્વારા ગુનો કરવામાં આવે તો તેને 10 વર્ષથી ઓછી નહીં પરંતુ 20 વર્ષ સુધીની કેદની સજા અને ₹10 લાખથી ઓછા ન હોય તેવા દંડની સજા થશે.

આ બિલમાં ગેરકાયદેસર ધર્માંતરણના ભોગ બનેલા લોકોને અન્ય સજા ઉપરાંત ₹10 લાખ સુધીના વળતરની જોગવાઈ છે.

બિલ મુજબ, તપાસ સબ-ઇન્સ્પેક્ટરથી નીચેના હોદ્દા પર ન હોય તેવા પોલીસ અધિકારીઓ દ્વારા કરવામાં આવશે, અને રાજ્ય સરકાર દ્વારા હાઇકોર્ટ સાથે પરામર્શ કરીને સૂચિત કરાયેલી નિયુક્ત વિશેષ અદાલતોમાં કેસ ચલાવવામાં આવશે.

કેસ સંબંધિત સુનાવણી, શક્ય હોય ત્યાં સુધી, અંતિમ અહેવાલ રજૂ કર્યાની તારીખથી છ મહિનાના સમયગાળામાં પૂર્ણ થવી જોઈએ, એમ તેમાં જણાવાયું છે, અને ઉમેર્યું હતું કે જ્યાં સુધી આવી અદાલતો નિયુક્ત ન થાય ત્યાં સુધી, સેશન્સ કોર્ટ અધિકારક્ષેત્રનો ઉપયોગ કરશે.

આ બિલ પર ચર્ચા ગૃહમાં ચાલી રહી હતી.