PSLV નિષ્ફળતાઓનું વિશ્લેષણ કરવા માટે નિવૃત્ત ISRO વૈજ્ઞાનિકોની ટીમની રચના, એપ્રિલ પહેલા તેનો અહેવાલ સુપરત કરશે

(જી.એન.એસ) તા. ૨૫

નવી દિલ્હી,

ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંગઠન (ISRO) ના વર્કહોર્સ PSLV રોકેટને લગતી વારંવારની નિષ્ફળતાઓએ સરકાર અને વૈજ્ઞાનિક સમુદાયમાં ચિંતા ફેલાવી છે. પહેલીવાર, PSLV નિષ્ફળતાઓનું વિશ્લેષણ કરવા માટે નિવૃત્ત ISRO વૈજ્ઞાનિકોની એક ટીમ બનાવવામાં આવી છે, જેમાં એક આંતરિક ટીમનો સમાવેશ થાય છે. દેશના બે ટોચના વૈજ્ઞાનિકો, સોમનાથ અને કે રાઘવન, PSLV નિષ્ફળતાના દરેક પાસાની તપાસ કરશે. ISRO ના એક વિશ્વસનીય સૂત્રએ જણાવ્યું હતું કે ટીમ આ નિષ્ફળતાઓ પાછળ કોઈ “સંગઠનાત્મક” કારણો છે કે કેમ તેની પણ તપાસ કરશે.

ISRO સોમનાથ અને કે રાઘવનને કાર્યો સોંપે છે

તેના વિશ્વસનીય પ્રક્ષેપણ વાહન, PSLV માં વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે, ISRO એ ભૂતપૂર્વ અધ્યક્ષ એસ સોમનાથ અને વડા પ્રધાનના ભૂતપૂર્વ વૈજ્ઞાનિક સલાહકાર કે વિજય રાઘવનને એક ચોક્કસ કાર્ય સોંપ્યું છે.

ISRO એ આ બે વૈજ્ઞાનિકોની એક સમિતિની રચના કરી છે, જે PSLV નિષ્ફળતાના વિવિધ પાસાઓની વ્યવસ્થિત અને તબક્કાવાર તપાસ કરશે.

વિસંગતતાના કારણોની સમીક્ષા માટે નિષ્ણાત સમિતિ

ઇસરો દ્વારા જારી કરાયેલા એક નિવેદનમાં જણાવાયું છે કે PSLV લોન્ચ વ્હીકલ સાથે થયેલી વિસંગતતાના કારણોની સમીક્ષા કરવા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરની નિષ્ણાત સમિતિની રચના કરવામાં આવી છે. હકીકતમાં, PSLV ના લગભગ 32 વર્ષના ઇતિહાસમાં આ પહેલી વાર છે જ્યારે સતત બે મિશન નિષ્ફળ ગયા છે.

ગયા વર્ષે, 18 મે, 2025 ના રોજ, PSLV C-61 એ C-બેન્ડ સિન્થેટિક એપરચર રડાર સેટેલાઇટ EOS-09 લોન્ચ કર્યું હતું, જેનો હેતુ દેશની સરહદોની દેખરેખ અને દુશ્મનના સ્થાનોનું મેપિંગ કરવાનો હતો. જો કે, લોન્ચ થયાના લગભગ 6 મિનિટ અને 20 સેકન્ડ પછી, PSLV તેના નિર્ધારિત માર્ગથી ભટકી ગયું. ત્યારબાદ, 12 જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ, PSLV C-62 પણ લોન્ચ થયાના લગભગ 6 મિનિટ અને 20 સેકન્ડ પછી તેના નિર્ધારિત માર્ગથી ભટકી ગયું, જેના કારણે સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ સંગઠન (DRDO) ના હાઇપરસ્પેક્ટ્રલ ઇમેજિંગ સેટેલાઇટ EOS N-1 (અન્વેશ) અને 15 અન્ય ઉપગ્રહોને પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં સ્થાપિત થવાથી અટકાવવામાં આવ્યા.

એપ્રિલ પહેલા નિષ્ણાત સમિતિ રિપોર્ટ સુપરત કરશે

ઈસરોના ઉચ્ચ કક્ષાના સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, નિષ્ણાત સમિતિ એપ્રિલ પહેલા ઈસરોના અધ્યક્ષ વી. નારાયણનને પોતાનો અહેવાલ સુપરત કરશે. સૂત્રો કહે છે કે ટેકનિકલ પાસાઓ ઉપરાંત, સમિતિ એ પણ તપાસ કરશે કે PSLV નિષ્ફળતામાં સંગઠનાત્મક સમસ્યાઓએ ભૂમિકા ભજવી હતી કે નહીં.

સમિતિ રોકેટના વિવિધ ઘટકોના ઉત્પાદન, ખરીદી અને એસેમ્બલી પ્રક્રિયાઓની પણ તપાસ કરશે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આનાથી અન્ય રોકેટ પર પણ અસર પડી શકે છે, કારણ કે ઘણી સમાનતાઓ છે.

ઘણી ખાનગી કંપનીઓ હવે દેશના અવકાશ કાર્યક્રમમાં સામેલ છે. તેથી, તપાસ ફક્ત કયા ભાગ અથવા ઘટક નિષ્ફળ ગયા અને કોણ જવાબદાર હતું તે ઓળખવા સુધી મર્યાદિત રહેશે નહીં, પરંતુ જવાબદારી નક્કી કરવા માટેની પ્રક્રિયા અસ્તિત્વમાં છે કે કેમ અને તેને કેવી રીતે સુધારી શકાય તે પણ તપાસશે.

ઈસરોના ભૂતપૂર્વ અધ્યક્ષ એસ. સોમનાથને સમિતિમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. સોમનાથ રોકેટ સિસ્ટમ્સમાં સામેલ રહ્યા છે અને દેશના સૌથી ભારે રોકેટ, GSLV માર્ક-3 ના પ્રોજેક્ટ ડિરેક્ટર પણ હતા.

GSLV રોકેટને વારંવાર નિષ્ફળતાઓને કારણે ‘Naughty Boy’ નામ આપવામાં આવ્યું હતું.

GSLV રોકેટને વારંવાર નિષ્ફળતાઓને કારણે એક સમયે “Naughty Boy” નામ આપવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ સોમનાથને આ જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી અને આજે, GSLV ISROનું સૌથી વિશ્વસનીય રોકેટ છે.

સોમનાથ બધા રોકેટ સ્ટેજ અને લિક્વિડ એન્જિનના વિકાસ માટે જવાબદાર રહ્યા છે. તેમને રોકેટ સિસ્ટમ્સ એન્જિનિયરિંગ, સ્ટ્રક્ચરલ ડિઝાઇન, સ્ટ્રક્ચરલ ડાયનેમિક્સ, ઇન્ટિગ્રેશન ડિઝાઇન અને પ્રક્રિયાઓ, મિકેનિઝમ ડિઝાઇન અને પાયરોટેકનિક્સમાં નિષ્ણાત માનવામાં આવે છે.

તેમને આ ક્ષેત્રોમાં વ્યાપક અનુભવ છે. 1985માં જ્યારે તેઓ ISROમાં જોડાયા, ત્યારે તેઓ વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર (VSSC) ખાતે PSLV વિકાસ પ્રોજેક્ટમાં સામેલ હતા. ISROમાંથી નિવૃત્તિ લીધા પછી, તેમને ફરી એકવાર PSLVને પાટા પર લાવવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે. જોકે, ISRO માટે રાહતની વાત છે કે PSLVની નિષ્ફળતા છતાં, ભવિષ્યના પ્રક્ષેપણો પર કોઈ મોટી પ્રતિકૂળ અસર થઈ નથી.

પ્રક્ષેપણમાં વિલંબ થવાનો છે કારણ કે આગામી પ્રક્ષેપણની તારીખો નિષ્ફળતા વિશ્લેષણ પછી જ ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે. પરંતુ હવે બીજી નિષ્ફળતા ISROને ભારે નુકસાન પહોંચાડી શકે છે; તેથી, આંતરિક સમિતિની સાથે, પ્રથમ વખત, બાહ્ય સમિતિ પણ નિષ્ફળતાના દરેક પાસાની નજીકથી તપાસ કરી રહી છે.