By ભારતની હાથશાળ કલા માત્ર દેશમાં જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક બજારોમાં પણ તેની આગવી ઓળખ ધરાવે છે. વિશ્વના હાથથી વણાયેલા કાપડમાંથી લગભગ 95% ભારતમાં ઉત્પાદિત
7 ઓગસ્ટ, રાષ્ટ્રીય હાથશાળ દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસ માત્ર એક તહેવાર નથી, પરંતુ એવા લાખો પરિવારોની કળા, મહેનત અને આત્મનિર્ભરતાનું સન્માન છે, જેઓ પેઢી દર પેઢી આ પરંપરાને જીવંત રાખી રહ્યા છે. ભારતમાં હાથશાળ ઉદ્યોગ, જે વિશ્વના સૌથી જૂના કુટીર ઉદ્યોગોમાંનો એક છે, આજે પણ દેશના ગ્રામીણ અર્થતંત્રનો એક મજબૂત આધારસ્તંભ છે.
મહિલા શક્તિનું પ્રતીક
હાથશાળ ઉદ્યોગની સૌથી મોટી વિશેષતા તેમાં મહિલાઓની ભૂમિકા છે. ચોથી અખિલ ભારતીય હાથશાળ વસ્તી ગણતરી (2019-20) મુજબ, આ ઉદ્યોગમાં કાર્યરત લગભગ 35.22 લાખ પરિવારોમાંથી 72% મહિલા વણકરો છે. આ મહિલાઓ માટે, વણાટ માત્ર આવકનો સ્ત્રોત નથી, પરંતુ આર્થિક સ્વતંત્રતા અને સશક્તિકરણનું પણ માધ્યમ છે. આ જ કારણ છે કે સરકારની ઘણી યોજનાઓ ખાસ કરીને મહિલા વણકરોને મદદ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
સ્વદેશીથી આત્મનિર્ભરતા સુધીનો પ્રવાસ
7 ઓગસ્ટ, 1905ના રોજ શરૂ થયેલી સ્વદેશી ચળવળના સન્માનમાં, 2015માં આ દિવસને રાષ્ટ્રીય હાથશાળ દિવસ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. આ દિવસ આપણને આપણા વારસાને જાળવવા અને પ્રોત્સાહન આપવાના સંકલ્પની યાદ અપાવે છે. આજના આધુનિક યુગમાં પણ આ પરંપરાગત ઉદ્યોગને ટકાવી રાખવા માટે, કાપડ મંત્રાલયે 4 ઓગસ્ટ, 2025ના રોજ IIT દિલ્હી ખાતે ‘હેન્ડલૂમ હેકાથોન 2025’ નું આયોજન કર્યું હતું. આ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય નવીન વિચારો દ્વારા આ ક્ષેત્રને આધુનિક પડકારો સામે લડવામાં મદદ કરવાનો છે.
ભારતીય હાથશાળની વૈશ્વિક માંગ
ભારતની હાથશાળ કલા માત્ર દેશમાં જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક બજારોમાં પણ તેની આગવી ઓળખ ધરાવે છે. વિશ્વના હાથથી વણાયેલા કાપડમાંથી લગભગ 95% ભારતમાં ઉત્પાદિત થાય છે. નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં, ભારતીય હાથશાળની નિકાસ 20થી વધુ દેશોમાં થઈ હતી. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, યુનાઈટેડ આરબ અમીરાત અને નેધરલેન્ડ્સ જેવા દેશો સૌથી મોટા ખરીદદાર રહ્યા છે.
નિકાસમાં મુખ્ય ઉત્પાદનો (2024-25):
• ઘર સજાવટ (કુશન કવર, પડદા): 42.4%
• ફ્લોર કવરિંગ્સ (કાર્પેટ, ગાલીચા): 40.6%
• કપડાં એક્સેસરીઝ: 12.7%
• કપડાં: 4.3%
સરકારી યોજનાઓ અને ડિજિટાઇઝેશન
સરકાર હાથશાળ ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન આપવા અને વણકરોને મદદ કરવા માટે અનેક યોજનાઓ ચલાવી રહી છે
• રાષ્ટ્રીય હાથશાળ વિકાસ કાર્યક્રમ: કાચા માલ, ડિઝાઇન, ટેકનોલોજી અને માર્કેટિંગમાં મદદ.
• હાથશાળ માર્ક અને IHB: ઉત્પાદનોની ગુણવત્તા સુનિશ્ચિત કરવા માટે બ્રાન્ડિંગ અને ઓળખ.
• વર્કશેડ યોજના : વણકરોને તેમના ઘરની નજીક કાર્યસ્થળ પૂરું પાડવું, જેમાં સીમાંત પરિવારોને 100% નાણાકીય સહાય મળે છે. વણકરોને તેમના ઉત્પાદનો ઓનલાઇન વેચવામાં મદદ કરવી. લગભગ 1.80 લાખ વણકરો GeM સાથે જોડાયેલા છે, જે તેમને સીધા સરકારી વિભાગોને વેચાણ કરવાની તક આપે છે.આ યોજનાઓ ઉપરાંત, સરકાર વીમા યોજનાઓ અને શિષ્યવૃત્તિ જેવી કલ્યાણકારી સુવિધાઓ પણ પૂરી પાડી રહી છે, જેથી આ વણકર પરિવારોનું જીવન વધુ સુરક્ષિત અને સમૃદ્ધ બને.
