સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર અને રાજ્યોને મિલકતના કેસોમાં બનાવટી કાર્યવાહી ઘટાડવા બ્લોકચેનનો ઉપયોગ કરવા વિનંતી કરી

(જી.એન.એસ) તા. ૨૩

નવી દિલ્હી,

દેશની સર્વોચ્ચ અદાલત સુપ્રીમ કોર્ટે મિલકતના વ્યવહારોમાં બનાવટી પ્રક્રિયા ઘટાડવા માટે બ્લોકચેન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને જમીનના રેકોર્ડનું ડિજિટાઇઝેશન કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે અને કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોને આ ખૂબ જ જરૂરી સુધારા હાથ ધરવા સલાહ આપી છે.

ન્યાયાધીશ રાજેશ બિંદલ અને મનમોહનની બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે, “આ કોર્ટ બ્લોકચેન જેવી સુરક્ષિત, ચેડા-પ્રૂફ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજો અને જમીન રેકોર્ડના ડિજિટાઇઝેશનની તાત્કાલિક જરૂરિયાત અંગે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોને સૂચન કરવું જરૂરી માને છે.”

તેમજ બેન્ચે કહ્યું હતું કે, નિષ્ણાતોના મતે, બ્લોકચેન એ એક શેર કરેલી, ડિજિટલ રેકોર્ડ બુક (લેજર) સિસ્ટમનો ઉલ્લેખ કરે છે જેથી ખાતરી થાય કે એકવાર વેચાણ અથવા ગીરો અથવા તેના જેવી પ્રકૃતિનો વ્યવહાર રેકોર્ડ થઈ જાય, તે “અપરિવર્તનશીલ અને ક્રિપ્ટોગ્રાફિકલી સુરક્ષિત” બની જાય.

કોર્ટે કર્ણાટકથી ઉદ્ભવતા જમીન વિવાદનો નિર્ણય લેતી વખતે આ આદેશ આપ્યો હતો, જ્યાં બિદરમાં મિલકત ધરાવતા એક વ્યક્તિએ 1966માં લીધેલા ₹10,000 ની લોન ચૂકવવામાં અસમર્થતાને કારણે તેની ગીરો રાખેલી મિલકત વેચી દીધી હતી. તેમણે 1971માં વેચાણ દસ્તાવેજ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, જેનાથી વેચાણ ખરીદનારને મિલકત પર નિયંત્રણ મેળવવાની મંજૂરી મળી હતી. જો કે, 1977માં, મૂળ માલિકે વેચાણ દસ્તાવેજ પર પ્રશ્ન ઉઠાવતો દાવો દાખલ કર્યો હતો. ૧૯૯૯માં એડિશનલ ડિસ્ટ્રિક્ટ જજે આ કેસ ફગાવી દીધો હતો, પરંતુ ૨૦૧૦માં કર્ણાટક હાઈકોર્ટે તેને ઉલટાવી દીધો હતો, જેના કારણે હાલની કાર્યવાહી શરૂ થઈ હતી.

વેચાણ દસ્તાવેજ પરના વિવાદને કારણે ૪૮ વર્ષથી વધુ સમય સુધી ન્યાયિક પ્રણાલીમાં મુકદ્દમા થયા હતા તે કેસના સંદર્ભમાં બોલતા, ન્યાયાધીશ મનમોહને બેન્ચ માટે ચુકાદો લખતા કહ્યું, “આપણી ન્યાયિક પ્રણાલીમાં અવરોધરૂપ બનાવટ અને ‘ચતુરાઈથી ડ્રાફ્ટિંગ’ના પ્રકોપને ઘટાડવા માટે આવા સુધારા જરૂરી છે.”

બેન્ચે ઉમેર્યું, “નોંધાયેલા દસ્તાવેજોએ વ્યવસાય કરવાની સરળતા સુનિશ્ચિત કરવા અને આધુનિક અર્થતંત્રમાં મિલકતના ટાઇટલની પવિત્રતા જાળવી રાખવા માટે સંપૂર્ણ વિશ્વાસ પ્રેરિત કરવો જોઈએ.”

બેન્ચના મંતવ્યો નવા નથી, કારણ કે નવેમ્બર ૨૦૨૫માં, ન્યાયાધીશ પીએસ નરસિંહાના નેતૃત્વ હેઠળની ટોચની અદાલતની બીજી બેન્ચે ભલામણ કરી હતી કે ભારતીય કાયદા પંચ જમીન રેકોર્ડ સરળતાથી સુલભ બનાવવા અને છેતરપિંડી અને હેરાફેરીનો ભોગ બન્યા વિના વેચાણ વ્યવહારોને પારદર્શક અને કાયમી બનાવવા માટે “બ્લોકચેન” સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવાનું વિચારે.

નવેમ્બરના ચુકાદામાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે અદાલતોએ નાગરિકોના મિલકત ખરીદવા અને વેચવાના અધિકાર અને વ્યવહારોમાં પ્રામાણિકતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે સરકારો પર મૂકવામાં આવતી ફરજ વચ્ચે સંતુલન સાધવું જોઈએ. દેશમાં મિલકત કાયદાનું નિર્માણ કરતા ટ્રાન્સફર ઓફ પ્રોપર્ટી એક્ટ, 1882, ભારતીય સ્ટેમ્પ એક્ટ, 1899 અને નોંધણી કાયદો, 1908 જેવા કાયદાઓ મોટાભાગે વસાહતી યુગના છે તે નોંધીને, કોર્ટે કાયદા પંચને આ કાયદાઓમાં કયા સુધારા જરૂરી હશે તેનો અભ્યાસ કરવા કહ્યું.

ચુકાદામાં ‘બ્લોકચેન’ ની પણ ચર્ચા કરવામાં આવી હતી, જે જમીનના રેકોર્ડને ડિજિટલ ટાઇમ-સ્ટેમ્પ્ડ ફોર્મેટમાં સુરક્ષિત રીતે સંગ્રહિત કરી શકે છે, માલિકીના ટાઇટલ અને વ્યવહારો શોધી શકે છે અને રેકોર્ડ-કીપિંગની વ્યવહારિક મુશ્કેલીઓને દૂર કરી શકે છે.

હાલના કેસમાં, સર્વોચ્ચ અદાલતે કર્ણાટક હાઈકોર્ટના ફેબ્રુઆરી 2010 ના આદેશને રદ કર્યો હતો કારણ કે કોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે મૂળ માલિક દ્વારા સાત વર્ષ પછી વેચાણ દસ્તાવેજની અધિકૃતતાને પડકારવાનો નિર્ણય પાછળથી વિચારવામાં આવ્યો હતો અને તેમના દાવાને ફગાવી દીધો હતો કે તેમણે વેચાણ દસ્તાવેજ જારી થયા પછી પાછળથી લોનની ચુકવણી કરી હતી.